Can you be awake and asleep at the same time? - Masako Tamaki

0:07

Nhiều loài động vật cần ngủ.

Many animals need sleep.

0:09

Ngay cả sứa không có não cũng bước vào trạng thái giống ngủ, khi chúng ít co bóp

Even brainless jellyfish enter sleep-like states where they pulse less

0:14

và phản ứng chậm hơn với thức ăn, chuyển động.

and respond more slowly to food and movement.

0:17

Nhưng mọi mối đe dọa và nhu cầu mà động vật phải đối mặt

But all of the threats and demands animals face

0:21

không biến mất khi chúng cần chợp mắt.

don’t just go away when it’s time to doze.

0:25

Vì vậy, nhiều loài chim và thú trải qua một mức độ nhất định

That’s why a range of birds and mammals experience some degree

0:30

của giấc ngủ bất đối xứng, khi một số vùng não ngủ

of asymmetrical sleep where parts of their brain are asleep

0:34

còn những vùng khác hoạt động tích cực hơn.

and other areas are more active.

0:37

Điều này cũng đúng với con người.

This is even true for humans.

0:39

Vậy cơ chế này ra sao?

So how does it work?

0:42

Não của mọi động vật có xương sống gồm hai bán cầu: trái và phải.

All vertebrate brains consist of two hemispheres: the right and left.

0:48

Khi ngủ, hoạt động não thường tương tự ở cả hai bên.

Brain activity is usually similar across both during sleep.

0:52

Nhưng trong giấc ngủ bất đối xứng,

But during asymmetrical sleep,

0:55

một bán cầu não có thể ngủ sâu, trong khi bên kia ngủ nông hơn.

one brain hemisphere can be in deep sleep while the other is in lighter sleep.

1:01

Và ở dạng cực đoan gọi là “ngủ một bán cầu”,

And in an extreme version called “unihemispheric sleep,”

1:06

một bán cầu có thể hoàn toàn tỉnh táo, còn bên kia ngủ sâu.

one hemisphere may appear completely awake while the other is in deep sleep.

1:12

Hãy xem cá heo mũi chai.

Take bottlenose dolphins.

1:14

Chúng phải chủ động điều khiển nhịp thở,

Their breathing is consciously controlled,

1:16

và phải ngoi lên thở vài phút một lần, nếu không sẽ chết đuối.

and they must surface for air every few minutes or they’ll drown.

1:20

Khi có cá con mới sinh, chúng thực sự phải bơi liên tục suốt nhiều tuần

When they have a newborn calf, they must actually swim nonstop for weeks

1:25

để giữ an toàn cho con.

in order to keep it safe.

1:27

Vì thế, cá heo ngủ bằng một bán cầu, mỗi lần chỉ một bên.

So dolphins sleep unihemispherically, with just one hemisphere at a time.

1:34

Nhờ vậy, chúng vẫn có thể bơi và thở trong lúc chợp mắt.

This allows them to continue swimming and breathing while snoozing.

1:39

Các loài thú biển khác cũng cần ngủ bất đối xứng.

Other marine mammals also need asymmetrical sleep.

1:42

Hải cẩu lông có thể di cư ngoài biển suốt nhiều tuần liền.

Fur seals might spend weeks on end migrating at sea.

1:46

Chúng chìm vào giấc ngủ một bán cầu khi nổi ngang mặt nước,

They slip into unihemispheric sleep while floating horizontally,

1:50

giữ lỗ mũi trên mặt nước, nhắm mắt hướng lên,

holding their nostrils above the surface, closing their upward-facing eye,

1:55

và mở mắt hướng xuống.

and keeping their downward-facing eye open.

1:58

Điều này có thể giúp chúng cảnh giác với mối đe dọa từ dưới sâu.

This may help them stay alert to threats from the depths.

2:02

Áp lực tương tự khiến chim chỉ ngủ một phần.

Similar pressures keep birds partially awake.

2:06

Vịt trời ngủ theo đàn, nhưng một số con chắc chắn phải ở rìa đàn.

Mallard ducks sleep in groups, but some must inevitably be on the peripheries.

2:11

Những con vịt ấy ngủ một bán cầu nhiều hơn,

Those ducks spend more time in unihemispheric sleep,

2:15

mắt hướng ra ngoài vẫn mở

with their outward-facing eyes open

2:17

và bán cầu não tương ứng hoạt động tích cực hơn.

and their corresponding brain hemispheres more active.

2:21

Người ta còn phát hiện một số loài chim chợp mắt giữa chuyến di cư trên không.

Other birds have been shown to catch z’s in midair migration.

2:25

Trong những chuyến bay xuyên đại dương không nghỉ kéo dài tới 10 ngày,

While undertaking non-stop transoceanic flights of up to 10 days,

2:30

chim cướp biển ngủ lần lượt bằng một hoặc cả hai bán cầu não.

frigatebirds either sleep with one or both hemispheres at a time.

2:35

Chúng ngủ từng đợt chỉ vài giây, thường khi lượn theo luồng khí.

They do so in seconds-long bursts, usually while riding air currents.

2:41

Nhưng chim cướp biển vẫn ngủ chưa tới 8% thời lượng trên đất liền,

But the frigatebirds still sleep less than 8% of what they would on land,

2:46

cho thấy chúng chịu được tình trạng thiếu ngủ đáng kể.

suggesting a great tolerance for sleep deprivation.

2:50

Hiện vẫn chưa rõ liệu giấc ngủ bất đối xứng

It’s currently unclear whether asymmetrical sleep

2:53

có mang lại lợi ích tương tự ngủ bằng cả hai bán cầu

packs the same benefits as sleep in both hemispheres

2:57

và điều này khác nhau thế nào giữa các loài.

and how this varies across species.

3:00

Trong một thí nghiệm, hải cẩu lông dựa vào giấc ngủ bất đối xứng

In one experiment, fur seals relied on asymmetrical sleep

3:04

khi liên tục bị kích thích.

while being constantly stimulated.

3:07

Nhưng trong giai đoạn hồi phục, chúng rất ưa

But in recovery, they showed a strong preference

3:09

ngủ bằng cả hai bán cầu,

for sleep across both hemispheres,

3:12

cho thấy kiểu ngủ này giúp chúng phục hồi tốt hơn.

suggesting that it was more restorative for them.

3:15

Ngược lại, cá heo

Dolphins, on the other hand,

3:17

được ghi nhận duy trì mức độ tỉnh táo cao trong ít nhất năm ngày.

have been observed to maintain high levels of alertness for at least five days.

3:23

Bằng cách luân phiên cho mỗi bán cầu thức

By switching which hemisphere is awake,

3:25

chúng ngủ sâu vài giờ ở mỗi bán cầu

they get several hours of deep sleep in each hemisphere

3:29

trong suốt 24 giờ.

throughout a 24-hour period.

3:32

Có lẽ vì vậy mà chỉ cần ngủ một bán cầu cũng đủ đáp ứng nhu cầu của chúng.

This may be why unihemispheric sleep alone meets their needs.

3:37

Vậy còn con người thì sao?

So, what about humans?

3:40

Bạn từng thức dậy uể oải sau đêm đầu tiên ở một nơi xa lạ chưa?

Have you ever woken up groggy after your first night in a new place?

3:44

Có thể một phần não bạn chỉ ngủ chập chờn suốt đêm.

Part of your brain might’ve spent the night only somewhat asleep.

3:49

Suốt nhiều thập kỷ, các nhà khoa học nhận thấy người tham gia ngủ không ngon

For decades, scientists have recognized that participants sleep poorly

3:53

vào đêm đầu tiên trong phòng thí nghiệm.

their first night in the lab.

3:55

Thực ra, người ta thường loại bỏ dữ liệu của đêm đó.

It’s actually customary to toss out that night’s data.

3:59

Năm 2016, các nhà khoa học phát hiện “hiệu ứng đêm đầu tiên” này

In 2016, scientists discovered that this “first night effect”

4:04

là một dạng ngủ bất đối xứng rất kín đáo ở con người.

is a very subtle version of asymmetrical sleep in humans.

4:09

Họ nhận thấy trong đêm đầu tiên,

They saw that, during the first night,

4:12

người tham gia ngủ sâu hơn ở bán cầu não phải

participants experience deeper sleep in their right hemisphere

4:16

và ngủ nông hơn ở bán cầu trái.

and lighter sleep in their left.

4:19

Khi nghe thấy những âm thanh thưa thớt,

When exposed to infrequent sounds,

4:21

bán cầu trái ngủ nông có mức tăng hoạt động rõ hơn.

that lighter sleeping left hemisphere showed greater bumps in activity.

4:26

Người tham gia cũng tỉnh giấc và phản ứng với âm thanh thưa thớt nhanh hơn

Participants also woke up and responded to infrequent sounds faster

4:31

trong đêm đầu tiên so với khi ngủ sâu

during the first night than when experiencing deep sleep

4:35

ở cả hai bán cầu trong những đêm sau đó.

in both hemispheres during nights following.

4:38

Điều này cho thấy, giống các loài vật khác,

This suggests that, like other animals,

4:40

con người dùng giấc ngủ bất đối xứng để cảnh giác,

humans use asymmetrical sleep for vigilance,

4:44

nhất là trong môi trường xa lạ.

specifically in unfamiliar environments.

4:47

Vậy nên, dù phòng khách sạn rõ ràng chẳng định ăn thịt bạn

So, while your hotel room is obviously not trying to eat you

4:51

và bạn sẽ không chết nếu ngừng di chuyển,

and you’re not going to die if you don’t continue moving,

4:54

não não ngừng cảnh giác.

your brain is still keeping you alert.

4:58

Để phòng bất trắc.

Just in case.

TED-Ed — more videos More in Tiếng Việt